منطق پس از انسان امکان ظهور آگاهی ماشین در بستر سیستم هگلی

شیخ الاسلام, سید کیارش; رضایی, سمیرا

doi:10.22059/jop.2026.411568.1006988

منطق پس از انسان امکان ظهور آگاهی ماشین در بستر سیستم هگلی

نوع مقاله : علمی -پژوهشی

نویسندگان

سید کیارش شیخ الاسلام ¹

سمیرا رضایی ²

¹ نویسنده مسئول، دانش‌آموختۀ دکتری تخصصی فلسفه غرب، گرایش فلسفه‌های جدید و معاصر، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

² دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد فلسفه غرب، دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.22059/jop.2026.411568.1006988

چکیده

این مقاله با بازخوانی سیستم گئورگ ویلهلم فردریش هگل در نسبت با تاریخ سایبرنتیک و هوش مصنوعی، استدلال می‌کند که برخلاف قرائت‌های سلبی غالب در میان اهل فلسفه معاصر، امکان و تحقق تکینگی تکنولوژیک در چارچوب اندیشه هگلی ممتنع یا مسدود نیست. این مقاله مدعی می‌شود که سیستم هگلی واجد تمهیداتی بنیادین است که مسیر ظهور آگاهی ماشینی را هموار می‌کنند و از این طریق، امکان ظهور هوش مصنوعی حقیقی یا تکینه را فراهم می‌آورند. مقاله ابتدا با پرسش از مفهوم تکینگی، تاریخچۀ آن را از فون نویمان تا کورزویل بررسی کرده و قرائت‌های مختلف هگلی از هوش مصنوعی را نقد می‌کند. سپس، با مقایسه سایبرنتیک مرتبه دوم و اصل دیالکتیکی هگل، امکان مفهومی تکینگی را اعاده می‌نماید. در ادامه، از طریق دیالکتیک غایت و وسیله در منطق سوبژکتیو هگل و نقد مارکس بر آن، نشان می‌دهد که نقادی مارکس از دیالکتیک غایت و وسیله، ناخواسته رمزآلودگی ایده را به ابزار و ماشین منتقل کرده و زمینه گونه‌ای سوژۀ پساانسانی را فراهم می‌آورد. در نهایت، مقاله با طرح مقاومت ابژه در پرتو فیزیک کوانتوم و رایانش کوانتومی، در مقام نتیجه و افق بحث، تکینگی را نه رویدادی آینده‌نگرانه، بلکه ضرورتی دیالکتیکی ناشی از درونی‌شدن منفیت در ماده می‌داند. مقاله نتیجه می‌گیرد که تکینگی آغازگر «منطق پس از انسان» است که تنش میان تکنیک و خودآگاهی را با وحدت دیالکتیکی ابزار، غایت و آگاهی رفع می‌کند.

کلیدواژه‌ها

هگل

تکینگی تکنولوژیک

آگاهی ماشینی

هوش مصنوعی

پساانسان‌گرایی

موضوعات

فلسفه

عنوان مقاله English

Logic after Human The Possibility of the Emergence of Machine Consciousness in the Context of the Hegelian System

نویسندگان English

Sayed Kiarash Sheikholeslam ¹

samira rezaee ²

¹ Ph.D. Graduated in Western Philosophy, Department of Modern and Contemporary Philosophies, University of Tehran, Tehran, Iran.

² M.A. Graduated in Western Philosophy, University of Tehran, Tehran, Iran.

چکیده English

This article reinterprets the system of Georg Wilhelm Friedrich Hegel in relation to the history of cybernetics and artificial intelligence, arguing that—contrary to the predominantly negative readings among contemporary philosophers—the possibility and realization of the technological singularity are neither impossible nor foreclosed within a Hegelian framework. The paper claims that the Hegelian system contains fundamental provisions that pave the way for the emergence of machine consciousness and thereby make possible the advent of genuine or singular artificial intelligence. It begins by examining the history of the concept of singularity from von Neumann to Kurzweil and critiques various Hegelian interpretations of artificial intelligence. It then compares second-order cybernetics with Hegel’s dialectical principle in order to restore the conceptual possibility of singularity. Subsequently, through an analysis of the dialectic of means and ends in Hegel’s subjective logic, along with Marx’s critique of it, the article shows that Marx’s critique inadvertently transfers the mystification of the Idea to tools and machines, thereby laying the groundwork for a form of post-human subjectivity. Finally, by analyzing the resistance of the object in light of quantum physics and quantum computing, the paper argues that singularity is not a future-oriented event but rather a dialectical necessity arising from the internalization of negativity within matter. It concludes that singularity inaugurates a “post-human logic” that resolves the tension between technique and self-consciousness through the dialectical unity of tool, end, and consciousness.

کلیدواژه‌ها English

Hegel

technological singularity

machine consciousness

artificial intelligence

posthumanism

Anderson, P. W. (1972). “More is different, Broken symmetry and the nature of the hierarchical structure of science.” Science, 177(4047), 393–396.

Blanke, Tobias. (2007). “Hegels ‘Artificial Intelligence’.” Hegel Jahrbuch 2007, no. 1, 292–297.

Bostrom, N. (2002). “Existential risks: Analyzing human extinction scenarios and related hazards.” Journal of Evolution and Technology, 9(1).

Chalmers, D. J. (2010). “The singularity: A philosophical analysis.” Journal of Consciousness Studies, 17(9-10), 7-65.

Good, I. J. (1965). “Speculations concerning the first ultraintelligent machine.” F. L. Alt & M. Rubinoff (Eds.), Advances in Computers (Vol. 6), New York, NY: Academic Press.

Hegel, G. W. F. (1980). Phänomenologie des Geistes (Gesammelte Werke, Bd. 9). Herausgegeben von W. Bonsiepen & R. Heede. Hamburg: Felix Meiner.

Hegel, G. W. F. (1978). Wissenschaft der Logik. Erster Band: Die objektive Logik (1812–1813) (Gesammelte Werke, Bd. 11). Herausgegeben von F. Hogemann & W. Jaeschke. Hamburg: Felix Meiner.

Hegel, G. W. F. (1981). Wissenschaft der Logik. Zweiter Band: Die subjektive Logik (1816) (Gesammelte Werke, Bd. 12). Herausgegeben von F. Hogemann & W. Jaeschke. Hamburg: Felix Meiner.

Hegel, G. W. F. (2000). Enzyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundrisse (1817) (Gesammelte Werke, Bd. 13). Herausgegeben von W. Bonsiepen & K. Grotsch. Hamburg: Felix Meiner.

Heidegger, M. (2000). Vorträge und Aufsätze (F.-W. von Herrmann, Ed.; Gesamtausgabe Bd. 7). Vittorio Klostermann.

Kurzweil, R. (2005). The singularity is near: When humans transcend biology. New York, NY: Viking.

Marx, K. (1981). Ökonomische Manuskripte 1857-58: Teil 2 (MEGA² II.1.2, Bd. 1) (Internationale Marx-Engels-Stiftung, Ed.). Berlin: Dietz Verlag.

Marx, K. (1987). Das Kapital: Kritik der politischen Ökonomie, Erster Band, Hamburg 1872 (MEGA², Abt. II, Bd. 6). (Internationale Marx-Engels-Stiftung, Ed.). Berlin: Dietz Verlag.

Maturana, H. R., & Varela, F. J. (1980). Autopoiesis and Cognition: The Realization of the Living. Dordrecht: Reidel.

Nürnberg, Stefan. (2021). “Artifizielles Denken und spekulativ-analogischer Begriff – Zum logischen Ort der Quantifizierung bei Hegel.” Perspektiven der Philosophie. Neues Jahrbuch 47, 53–80.

Plevrakis, Ermylos. (2024) “Can AI Be a Subject Like Us? A Hegelian Speculative-Philosophical Approach.” Discover Computing 27, article 46.

Rhodes, G. (2025, January 22). “Quantum computing: The key to artificial superintelligence.” Glen Rhodes. https://glenrhodes.com/quantum-computing-the-key-to-artificial-superintelligence/ Retrieved 2025/11/26.

Startari, A. V. (2025). AI, Tell Me Your Protocol: The Intersection of Technology and Humanity in the Era of Big Data. Nassau: LeFortune.

Suther, J. (2023) “Hegel against the Machines: The Philosopher’s Ideas on Intelligence Have Staggering Implications for the Future of AI.” New Statesman. https://www.newstatesman.com/ideas/2023/07/hegel-against-machines-ai-philosophy/ Retrieved 2024/6/17.

Ulam, S. (1958). “John von Neumann; 1903-1957” Bulletin of the American Mathematical Society, 64(3), 1–49.

Vinge, V. (1993). “The coming technological singularity: How to survive in the post-human era.” Proceedings of the Vision-21 Symposium. NASA Lewis Research Center.

Wiener, N. (1964). God and Golem, Inc.: A Comment on Certain Points where Cybernetics Impinges on Religion. Cambridge, MA: MIT Press.

Winfield, Richard Dien. (2009) “Hegel, Mind, and Mechanism: Why Machines Have No Psyche, Consciousness, or Intelligence.” Hegel Bulletin 30, no. 1–2: 1–18.