فلسفه

فلسفه

ماده و جهت: از ارسطو تا سهروردی

نوع مقاله : علمی -پژوهشی

نویسنده
استاد گروه منطق، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، تهران، ایران.
چکیده
در منطق ارسطویی - سینوی، میان ماده و جهت قضایا تمایز قائل شده‌اند. این تمایز در آثار ارسطو چندان آشکار نیست و در آثار فارابی، هرچند میان آن دو تفکیک شده، تمایز آنها به روشنی بیان و تعریف نشده است. بر خلاف این دو معلم بزرگ منطق، در سنت سینوی، دست کم دو رویکرد روشن ولی متفاوت به تمایز ماده و جهت دیده می‌شود که یکی بسیار مشهور و جاافتاده است و دیگر بسیار غریب و مهجور: (1) ابن‌سینا به صراحت جهت را امری لفظی می‌گیرد و ماده را امری غیر لفظی و «حالت محمول در نسبت با موضوع»، و به عبارتی دیگر، مدلول جهت تعریف می‌کند. این دیدگاه مشهور و جاافتاده است. (2) سهروردی اما ماده را خود قضیه منهای جهت یا منهای جهت و سلب در نظر می‌گیرد. این دیدگاه دوم بسیار غریب و مهجور است و لازم است که به صورت خاص بررسی شود. منطق‌دانان میان ابن‌سینا و سهروردی مانند غزالی و ابوالبرکات بغدادی گاه رویکردهای مبهم و دوگانه‌ای داشته‌اند که احتمالاً در شکل‌گیری رویکرد سهروردی بی‌تأثیر نبوده است. این مقاله به گزارش انتقادی این دو رویکرد و دیدگاه‌های منطق‌دان‌های میان ابن‌سینا و سهروردی می‌پردازد و در مقاله‌ی دیگری به پیامدهای این دو دیدگاه در آثار فخر رازی و منطق‌دان بعدی پرداخته است (فلاحی 1404).
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Matter and Modality: From Aristotle to Suhrawardī

نویسنده English

Asadollah Falahi
Professor, Department of Logic, Iranian Institute of Philosophy, Tehran, Iran.
چکیده English

In Aristo-Avicennan logic, a distinction is made between the matter and modality of propositions. This distinction is not very clear in Aristotle's works, and although Al-Fārābī made the distinction between matter and modality, his distinction is neither stated nor defined clearly. Unlike these two great teachers of logic, however, in the Avicennan tradition, there are at least two clear but different approaches to the distinction between matter and modality: (1) Avicenna explicitly considers modality as verbal and defines matter as a non-verbal "state of the predicate in relation to the subject," or in other words, the modality is signifying. (2) Suhrawardī, however, considers matter to be the proposition itself without modality or without modality and negation. Logicians between Avicenna and Suhrawardī, such as Al-Ghazālī and Abū al-Barakāt al-Baghdādī, sometimes had ambiguous approaches that were probably not without influence in the formation of Suhrawardī's approach. This article provides a critical account of these two approaches. Since Muslim logicians after Suhrawardī, influenced by these two approaches, have presented very conflicting views on the distinction between matter and modality, and since the examination and criticism of their views far exceed the scope of one article, I have devoted a critical examination of their views and my final analysis of the history of developments on this subject to another article in this field (Fallahi 2025).

کلیدواژه‌ها English

Matter
Modality
Aristotle
Al-Fārābī
Avicenna
Al-Ghazālī
Abū Al-Barakāt Al-Baghdādī
Suhrawardī
منابع
ابن‌سینا، حسین (1970م.)،  الشفاء، المنطق، العباره، القاهره، دار الکاتب العربی للطباعه و النشر.
ابن‌سینا، حسین (1360)، النجاة من الغرق فی بحر الظلمات، تهران، انتشارات مرتضوی.
ابن‌سینا، حسین (1405ق)، منطق المشرقیین، قم، انتشارات کتابخانه مرعشی نجفی، چاپ دوم.
ابن‌سینا، حسین (1370)، المسائل الغریبة العشرینیة، در منطق و مباحث الفاظ، گردآوری مهدی محقق، تهران، دانشگاه تهران، 79-105.
ابن‌سینا، حسین (1381)، الاشارات و التنبیهات، تصحیح مجتبی زارعی، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه.
ابن‌سینا، حسین (1396)، المختصر الأوسط فی المنطق، مقدمه و تحقیق سید محمود یوسف‌ثانی، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفة ایران.
ارسطو،  (1378)، ارگانون، ترجمة میرشمس الدین ادیب سلطانی، تهران، موسسه انتشارات نگاه.
ارسطو (1980م.)، منطق ارسطو، به کوشش عبدالرحمن بدوی، کویت و بیروت، وکالة المطبوعات و دارالقلم.
بغدادی، ابو البرکات (1373)، المعتبر فی الحکمه، اصفهان، انتشارات دانشگاه اصفهان.
رستمی، آرش، علیرضا دارابی، شهلا اسلامی در مقالة «ماده در برابر جهت در منطق سینوی»، منطق‌پژوهی 16(1): پذیرفته شده برای چاپ.
سهروردی، شهاب الدین (1334)، منطق التلویحات، تحقیق علی اکبر فیاض، تهران، دانشگاه تهران.
سهروردی، شهاب الدین (1375آ)، المشارع و المطارحات، در مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج1، تصحیح و مقدمه هانرى کربن، سید حسین نصر و نجفقلى حبیبى‏، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى‏.
سهروردی، شهاب الدین (1375ب)، حکمة الإشراق، در مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج2، تصحیح و مقدمه هانرى کربن، سید حسین نصر و نجفقلى حبیبى‏، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى‏.
سهروردی، شهاب الدین (1375ج)، اللمحات، در مجموعه مصنفات شیخ اشراق، ج4، به تصحیح و مقدمه هانرى کربن و سید حسین نصر و نجفقلى حبیبى‏، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى‏
سهروردی، شهاب الدین (1385)، المشارع و المطارحات، تصحیح مقصود محمدی و اشرف عالی‌پور، تهران، نشر حق‌یاوران.
سهروردی، شهاب الدین (1391)، حکمة الإشراق، در الحکمة الإشراقیة (مجموعة مصنفات شهاب الدین یحیی السهروردی)، المجلّد الأوّل کتاب حکمة الإشراق، القسم الأوّل فی ضوابط الفکر (المنطق)، مع التعلیقات و الایضاحات لصدر الدین الشیرازی و جماعة من حکماء المشاء و الإشراق، تقدیم، تحقیق و تصحیح محمد ملکی (جلال الدین) و تصدیر سید حسین نصر، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سهروردی، شهاب الدین (1398)، حکمة الإشراق، در مهدی عظیمی (1398). منطق و معرفت در اندیشة سهروردی، شرح منطق حکمه الاشراق. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفة ایران.
عظیمی، مهدی (1398). منطق و معرفت در اندیشة سهروردی، شرح منطق حکمه الاشراق. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفة ایران.
غزالی، محمد (1990م.)، معیار العلم فی المنطق، مع شرح لأحمد شمس‌الدین، بیروت، لبنان، دارالکتب العلمیة.
غزالی، محمد (1994م.)، محکّ النظر، مقدمه و تحقیق و تصحیح از دکتر رفیق العجم، بیروت، دار الفکر‏.
فارابی، ابونصر محمد (1408ق)، المنطقیات للفارابی، ج 1، تحقیق محمد تقی دانش پژوه، قم، انتشارات کتابخانه آیه الله مرعشی.
فارابی، ابونصر محمد (1408ق)، المنطقیات للفارابی، ج 2، تحقیق محمد تقی دانش پژوه، قم، انتشارات کتابخانه آیه الله مرعشی.
فلاحی، اسداللّه (1395)، «عدم انحصار ماده در مواد ثلاث»، منطق تطبیقی، تهران، سمت: 16-19.
فلاحی، اسداللّه (1404)، «ماده و جهت نزد فخر رازی و متأخران»، حکمت معاصر 16(2): 141-168.
یوسف‌ثانی، سیدمحمود (1393)، «موادّ قضایا از نظر سهروردی»، سهروردی‌پژوهی، مجموعه‌مقالاتی دربارة آرا و آثار سهروردی، به کوشش علی اوجبی، تهران، خانة کتاب: 295-310.
References
Aẓīmī, Mahdī (2019/1398 Sh.). Manṭiq wa Maʿrifat dar Andīshah-yi Suhrawardī, Sharḥ-i Manṭiq-i Ḥikmat al-Ishrāq. Tehran, Institute for Research in Philosophy and Iran.
al-Baghdādī, Abū al-Barakāt (1994/1373 Sh.), al-Muʿtabar fī al-Ḥikmah, Isfahan, University of Isfahan Publications.
al-Ghazālī, Muḥammad (1990), Miʿyār al-ʿIlm fī al-Manṭiq, with commentary by Aḥmad Shams al-Dīn, Beirut, Lebanon, Dār al-Kutub al-ʿIlmīyah.
al-Ghazālī, Muḥammad (1994), Miḥakk al-Naẓar, introduction, research, and editing by Dr. Rafīq al-‘Ajam, Beirut, Dār al-Fikr.
Aristotle (1980), Manṭiq Arisṭū, edited by ʿAbd al-Raḥmān Badawī, Kuwait and Beirut, Wikālat al-Maṭbūʿāt wa Dār al-Qalam.
Aristotle (1999/1378 Sh.), Arghānūn [Organon], translated by Mīr Shams al-Dīn Adīb Sulṭānī, Tehran, Negāh Publications Institute.
Avicenna, Ḥusayn (1970), al-Shifāʾ, al-Manṭiq, al-ʿIbārah, Cairo, Dār al-Kātib al-ʿArabī lil-Ṭibāʿah wa al-Nashr.
Avicenna, Ḥusayn (1981/1360 Sh.), al-Najāt min al-Gharq fī Baḥr al-Ẓulumāt, Tehran, Murtazawī Publications.
Avicenna, Ḥusayn (1984/1405 AH), Manṭiq al-Mashriqiyyīn, Qom, Marʿashī Najafī Library Publications, second edition.
Avicenna, Ḥusayn (1991/1370 Sh.), “al-Masāʾil al-Gharībah al-ʿAshrīnīyah,” in Manṭiq wa Mabāḥith al-Alfāẓ, compiled by Mahdī Muḥaqqiq, Tehran, University of Tehran, 79-105.
Avicenna, Ḥusayn (2002/1381 Sh.), al-Ishārāt wa al-Tanbīhāt, edited by Mujtabā Zāriʿī, Qom, Daftar-i Tablīghāt-i Islāmī Ḥawzah-i ʿIlmīyah Publications.
Avicenna, Ḥusayn (2017/1396 Sh.), al-Mukhtaṣar al-Awsaṭ fī al-Manṭiq, introduction and research by Sayyid Maḥmūd Yūsufthānī, Tehran, Institute for Research in Philosophy and Iran.
Fallahi, Asadollah (2016/1395 Sh.), “The Non-Exclusivity of Matter to the Three Materials” (“Adam Inhiṣār-i Māddah dar Mawādd-i Salās”), Comparative Logic (Manṭiq-i Taṭbīqī), Tehran, SAMT: 16-19.
Fallahi, Asadollah (2025/1404 Sh.), “Matter and Modality according to Fakhr Rāzī and Later Thinkers” (“Māddah wa Jihat nazd-i Fakhr Rāzī wa Mutaʾakhkhirān”), Contemporary Wisdom (Ḥikmat-i Muʿāṣir) 16(2): 141-168.
Fārābī, Abū Naṣr Muḥammad (1987/1408 AH), al-Manṭiqīyāt lil-Fārābī, vol. 1, research by Muḥammad Taqī Dānishpazhūh, Qom, Ayatollāh Marʿashī Library Publications.
Fārābī, Abū Naṣr Muḥammad (1987/1408 AH), al-Manṭiqīyāt lil-Fārābī, vol. 2, research by Muḥammad Taqī Dānishpazhūh, Qom, Ayatollāh Marʿashī Library Publications.
Rustami, Arash, Alireza Darabi, and Shahla Eslami “Matter versus Modality in Avicennan Logic” (Māddah dar Barābar-i Jihat dar Manṭiq-i Sīnawī), Logic Research (Manṭiq-Pizhūhī) 16(1): accepted for publication. https://doi.org/10.30465/lsj.2026.53047.1510
Suhrawardī, Shihāb al-Dīn (1955/1334 Sh.), Manṭiq al-Talwīḥāt, edited by ‘Alī Akbar Fayyāḍ, Tehran, University of Tehran.
Suhrawardī, Shihāb al-Dīn (1996/1375 Sh. A), al-Mashāriʿ wa al-Muṭāraḥāt, in Majmūʿah Muṣannafāt Shaykh Ishrāq, vol. 1, edited and introduced by Henry Corbin, Sayyid Ḥusayn Naṣr, and Najafqulī Ḥabībī, Tehran, Institute for Cultural Studies and Research.
Suhrawardī, Shihāb al-Dīn (1996/1375 Sh. B), Ḥikmat al-Ishrāq, in Majmūʿah Muṣannafāt Shaykh Ishrāq, vol. 2, edited and introduced by Henry Corbin, Sayyid Ḥusayn Naṣr, and Najafqulī Ḥabībī, Tehran, Institute for Cultural Studies and Research.
Suhrawardī, Shihāb al-Dīn (1996/1375 Sh. C), al-Lamaḥāt, in Majmūʿah Muṣannafāt Shaykh Ishrāq, vol. 4, edited and introduced by Henry Corbin, Sayyid Ḥusayn Naṣr, and Najafqulī Ḥabībī, Tehran, Institute for Cultural Studies and Research.
Suhrawardī, Shihāb al-Dīn (2006/1385 Sh.), al-Mashāriʿ wa al-Muṭāraḥāt, edited by Maqṣūd Muḥammadī and Ashraf ‘Ālīpūr, Tehran, Ḥaqq-i Yāwarān Publishing.
Suhrawardī, Shihāb al-Dīn (2012/1391 Sh.), Ḥikmat al-Ishrāq, in al-Ḥikmah al-Ishrāqīyah (Majmūʿah Muṣannafāt Shihāb al-Dīn Yaḥyā al-Suhrawardī), al-Mujallad al-Awwal Kitāb Ḥikmat al-Ishrāq, al-Qism al-Awwal fī Ḍawābiṭ al-Fikr (al-Manṭiq), maʿa al-Taʿlīqāt wa al-Īḍāḥāt li-Ṣadr al-Dīn al-Shīrāzī wa Jamāʿah min Ḥukamāʾ al-Mashshāʾ wa al-Ishrāq, presented, researched and edited by Muḥammad Malikī (Jalāl al-Dīn), with a foreword by Sayyid Ḥusayn Naṣr, Tehran, Institute for Humanities and Cultural Studies.
Suhrawardī, Shihāb al-Dīn (2019/1398 Sh.), Ḥikmat al-Ishrāq, in Mahdī ‘Aẓīmī (2019/1398 Sh.). Manṭiq wa Maʿrifat dar Andīshah-yi Suhrawardī, Sharḥ-i Manṭiq-i Ḥikmat al-Ishrāq. Tehran, Institute for Research in Philosophy and Iran.
Yousefthani, Seyed Mahmoud (2014/1393 Sh.), “Materials of Propositions from Suhrawardī’s Perspective” (“Mawādd-i Qaḍāyā az Naẓar-i Suhrawardī”), Suhrawardī-Pizhūhī, Majmūʿah-yi Maqālātī dar bārah-yi Ārā wa Āthār-i Suhrawardī, edited by ‘Alī Ūjabī, Tehran, Khānah-yi Kitāb: 295-310.

  • تاریخ دریافت 08 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 30 فروردین 1405
  • تاریخ پذیرش 16 خرداد 1405