نظریۀ فرایند معکوس و کاربرد آن در تبیین نحوۀ مشاهده و اطلاع از امور غیبی توسط ابن‌سینا و شیخ اشراق

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه فلسفه، دانشگاه علامۀ طباطبائی

10.22059/jop.2022.348206.1006740

چکیده

ابن‌سینا نحوۀ مشاهدۀ موجودات غیرمادی (عقلانی) را دارای فرایندی معکوس مشاهدۀ موجودات مادی دانسته است. پس از وی شیخ اشراق به کمک این فرایند، نحوۀ مشاهدۀ موجودات عالم مثال را نیز از همین طریق تبیین کرده است. در این فرایند به جای آنکه حسگرهای پنجگانۀ بیرونی اطلاعاتی به حس مشترک ارسال کنند، این اطلاعات از نفس و یا مستقیماً از متخیله به حس مشترک منتقل می‌شوند. شرط لازم برای این اتفاق آن است که قوای ظاهری و باطنی مشغول نباشند و این فرصت وجود داشته باشد که ادراک نفسانی بر مغز و حس مشترک تاثیر گذاشته و از این طریق موجود مجرد برای فرد متمثّل گردد. این فرایند در مواردی نیازمند تعبیر یا تاویل است که در این مقاله شرایط و نحوۀ تبیین ایشان مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین این فرایند کاربردهای مختلفی در فلسفۀ اسلامی دارد و به کمک آن نحوۀ مشاهده و تمثل فرشتگان، اجنه و شیاطین و نیز نحوۀ الهام و نزول وحی و مشاهدۀ رؤیای صادقه و انجام سحر و جادو و اطلاع از علم غیب و نیز هذیان‌گویی برخی از بیماران تبیین شده است. همچنین می‌توان از این طریق مشاهدات و ادراکات حسی و شنیدن اصواتی را که شیخ اشراق در مراحل سلوک توصیف کرده است را تبیین نمود. در این مقاله فرایند معکوس و کاربردهای آن بیان شده و مورد نقد و بررسی قرار گرفته است و نشان داده شده است که شیخ اشراق در این بحث تحت تاثیر ابن‌سینا قرار دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The theory of the reverse process and its application in explaining the way of observing and knowing about occult matters by Ibn Sina and Sheikh Ashraq

نویسنده [English]

  • Saeed Anvari
Allameh Tabataba'i University
چکیده [English]

Ibn Sina considered the way of viewing non-material (rational) beings to have a reverse process of viewing material beings. After him, Sheikh Eshraq also explained the way of observing the creatures of the imaginal world with the help of this process. Instead of the five external sensors sending information to common sense, this information is transferred from the soul or from the imagination to common sense. The necessary condition for this to happen is that the external and internal powers are not busy, and there is an opportunity for sensual perception to affect the brain and common sense. In this way, an unseen being is represented by the person. This process, in some cases, requires an interpretation, and in this article, the conditions and how to explain them have been examined. Also, this process has various applications in Islamic philosophy. With its help, the method of observing and representing angels, jinn, and demons, as well as the method of inspiration and the descent of revelation, seeing a veridical dream, and some types of magic and knowledge of the occult, as well as some delusions It has been explained to patients. In this way, it is also possible to explain the observations and sensory perceptions and hear the sounds described by Sheikh Ashraq in the stages of treading a path. This article describes and criticizes the reverse process and its applications. And it has been shown that Suhrawardi is influenced by Avicenna in this discussion.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ibn Sina
  • Suhrawardi
  • observation
  • immaterial beings
  • reverse process