نوع مقاله : علمی-ترویجی
نویسنده
عضو بازنشستۀ هیئت علمی بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، تهران، ایران
چکیده
شیخ ابوسعید ابوالخیر (357-440 ه. ق) عارف نامدار قرن چهارم و پنجم است. نام وی با عشق، شعر، سماع، بسط، شادی و فراست در هم آمیخته و همچنین نامش در تاریخ حکمت در ایران در کنار کسانی همچون حلّاج و بایزید بسطامی و ابوالحسن خرقانی به یاد میآید، یعنی کسانی که به نظر شهابالدین یحیی سهروردی (مقتول 587 ه.ق) حکمت خسروانی ایران را دنبال میکردند. در این مقاله، با طرح مفهوم "هِمّت" در تصوف اولیه و تحوّل آن در عصر ابوسعید ابوالخیر، سعی بر آن است تا روشن شود که چگونه ابوسعید در مقام ادامه دهندة حکمت خسروانی، معنای "هِمّت" را در سایة مفهوم "فَرّ" در فرهنگ و حکمت ایرانی متحوّل کرد.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
Spiritual Aspiration (Himmat) in the Thought of Abū Sa’īd Abi al-Khayr and Its Connection to Splendor (Farr) in Iranian Culture
نویسنده [English]
- parvaneh oroujnia
Retired faculty member of Encyclopedia Islamic Foundation, Tehran, Iran.
چکیده [English]
Shaykh Abū Sa’id Abi al-Khayr (357-440 AH) is a renowned mystic of the fourth and fifth centuries AH. His name is intertwined with love, poetry, simā’(spiritual audition), expansion, joyfulness, and perspicacity. Furthermore, his name is remembered in the history of wisdom in Iran alongside figures such as Ḥallāj, Bāyazīd Basṭāmī, and Abū al-Ḥasan Kharaqānī, individuals who, according to Shihāb al-Dīn Yaḥyā Suhrawardī (d. 587 AH), pursued the Khosravani wisdom of Iran. In this article, by examining the concept of “Himmat” in early Sufism and its evolution in the era of Abu Sa’īd Abi al-Khayr, an attempt is made to clarify how Abu Sa’īd, as a continuator of Khosravānī wisdom, transformed the meaning of “Himmat” under the influence of the concept of “Farr” in Iranian culture and wisdom.
کلیدواژهها [English]
- Abū Sa’īd Abi al-Khayr
- Himmat (Spiritual Aspiration)
- Farr (Divine splendor)
- Sufism
- chivalrousness (Futuwwa)
- Khosravānī Wisdom
منابع
ابن عربی [بیتا]. الفتوحات المکیه، بیروت: دارصادر.
ابن مسکویه، [بی تا]. تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق، بیروت: منشورات دارمکتبة الحیاة.
ابن منظور (1412/ 1992). لسانالعرب، چاپ علی شیری، بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
ابومنصور اصفهانی ( 1366). «نهج الخاص»، تحقیقات اسلامی، شمارۀ 5 و 6، پاییز و زمستان.
اسفراینی، عبدالرحمن بن محمد (1358). کاشفالاسرار، بانضمام پاسخ به چند پرسش [و] رساله در روش سلوک و خلوت نشینی، به اهتمام هرمان لندلت، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل و دانشگاه تهران.
ارجانی، فرامرز بن خداداد (1345). سمک عیار، مقدمه و تصحیح پرویز ناتل خانلری، تهران، دانشگاه تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
امین دهقان، معصومه (1383). «مقایسة انسان فرهمند در شاهنامه با ولی در مثنوی»، مجموعۀ عرفان تطبیقی1، تهران: انتشارات حقیقت.
انصاری، عبداللّه بن محمد (1362). طبقاتالصوفیه، مقابله و تصحیح محمد سرور مولایی، تهران: انتشارات توس.
انصاری، عبداللّه بن محمد (1962). منازلالسائرین، تحقیق الاب س. دی لوجییه دی بورکی الدومنکی، قاهره: مطبعة المعهد العلمی الفرنسی.
بخاری، صلاح بن مبارک (1383). انیس الطالبین و عدة السالکین، مقدمه، تصحیح، تعلیقات و اضافات خلیل ابراهیم صاری اوغلی و توفیق ه. سبحانی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
بهار، مهرداد (1376). از اسطوره تا تاریخ، گردآورنده و ویراستار ابوالقاسم اسماعیلپور، تهران، نشر چشمه.
ترمذی، محمد بن علی [بیتا]. کتاب ختم الاولیاء، چاپ عثمان اسماعیل یحیی، بیروت، المطبعة الکاثولیلیة.
ثروتیان، بهروز (1350). بررسی فر در شاهنامه فردوسی، تبریز، دانشگاه تبریز.
جامی، عبدالرحمان بن احمد (1378). مثنوی هفت اورنگ، مقدمة اعلاخان افصحزاد، تحقیق و تصحیح جابلقا دادعلیشاه اصغر جانفدا ظاهراحراری، حسین احمد تربیت، ج1، تهران، دفتر نشر میراث مکتوب.
جامی، عبدالرحمان بن احمد (1386). نفحاتالانس من حضراتالقدس، تصحیح و تعلیقات محمود عابدی، تهران، سخن.
جوهری، اسماعیل بن حماد (1368). الصحاح: تاج اللغه و صحاح العربیه؛ تحقیق احمد عبدالغفور عطار، ج 4، تهران، انتشارات امیری.
جیلی، عبدالکریم بن ابراهیم (1390/1970). الانسان الکامل، قاهره، شرکة مکتبة و مطبعۀ مصطفی البابی الحلبی و اولاده.
حارث محاسبی [بیتا]. الرعایة لحقوق اللّه، چاپ عبدالقادر احمد عطار، بیروت، دارالکتب العلمیه.
حافظ، شمسالدین محمد (1375). دیوان حافظ، غزلیات، تصحیح و توضیح پرویز ناتل خانلری، تهران، انتشارات خوارزمی.
دهخدا، علی اکبر (1377). لغتنامه، زیر نظر محمد معین و سید جعفر شهیدی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
زاوی، طاهر احمد ( 1979/1399). ترتیب القاموس المحیط علی طریقة المصباح المنیر و اساس البلاغة، بیروت.
سراج طوسی، عبدالله بن علی (1914). کتاب اللُّمَع فی التصوف، چاپ و تصحیح رینولد آلن نیکلسون، لیدن، بریل.
سعدی، مصلحالدین بن عبدالله (1359). بوستان سعدینامه، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، تهران، چاپخانه خواجه سعدی.
سعدی، مصلحالدین بن عبدالله (1361). غزلیات سعدی، چاپ حبیب یغمایی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
سعدی، مصلحالدین بن عبدالله (1368). گلستان، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، تهران، انتشارات خوارزمی.
سلمی، محمدبن حسین (1406/ 1986). طبقات الصوفیة، تصحیح نورالدین شریبه، حلب، دارالکتاب النفیس.
سهروردی، شهابالدین یحیی (1380). مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، چاپ هانری کربن، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سهلگی، محمد بن علی (1385). النور (دفتر روشنایی)، ترجمة محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، سخن.
سیرجانی، ابوالحسن علی بن حسن (1390). البیاض و السواد، تصحیح و تحقیق محسن پورمختار، تهران، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران و دانشگاه آزاد برلین.
شرقاوی، حسن (1992). معجم الفاظ الصوفیه، قاهره، مؤسسۀ مختار.
شیرازی، محمدمعصوم (1339-1345). طرائق الحقائق، چاپ محمدجعفر محجوب، تهران، انتشارات بارانی.
صائب، محمدعلی (1364). دیوان صائب تبریزی، چاپ محمد قهرمان، تهران، شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
العجم، رفیق (1999). موسوعة المصطلاحات التصوف الاسلامی، لبنان، مکتبة لبنان ناشرون.
عزّالدین کاشانی، محمود بن علی (1382). مصباح الهدایة و مفتاح الکفایة، مقدمه، تصحیح و توضیحات عفت کرباسی و محمد رضا برزگر خالقی، تهران، انتشارات زوار.
عروجنیا، پروانه (1392). «ابنسینا: تصوّف و مواجهة صوفیان»، ابنسیناپژوهی (مجموعه مقالاتی در معرفی آراء، احوال و آثار ابن سینا)، به کوشش فاطمه فنا، تهران، خانة کتاب.
عروجنیا، پروانه (1393)، «جوانمردی و فتوّت: تمایز و تشابه»، کتاب ماه فلسفه، سال 7، ش79، فروردین.
عروجنیا، پروانه، پات، فریبا (1394). «ارتباط حکمت کهن ایران با نظام اخلاقی جوانمردی»، فصلنامۀ علمی پژوهشی عرفان اسلامی، ش46، زمستان.
عطار، محمدبن ابراهیم (1383). منطقالطیر، مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، سخن.
عطار، محمدبن ابراهیم (1378)، تذکرةالاولیاء، تصحیح، توضیحات و فهارس محمد استعلامی، تهران، انتشارات زوار.
عینالقضات همدانی، عبدالله بن محمد [1341؟]. تمهیدات، چاپ عفیف عسیران، تهران، کتابخانۀ منوچهری.
فراهیدی، ابوعبدالرحمن الخلیل بن احمد (1405). کتاب العین، چاپ مهدی محزومی و ابراهیم سامرایی، قم، دارالهجره.
فردوسی، ابوالقاسم (1389). شاهنامه، به کوشش جلال خالقی مقدم، تهران، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
قشیری، عبدالکریم بن هوازن (1988/1408)، الرسالة القشیریة، تحقیق معروف زریق و علی عبدالحمید بلطهچی، بیروت، دارالخیر.
فیروزشاهنامه، دنبالة دارابنامه بر اساس روایت محمد بیغمی (1388)، به کوشش ایرج افشار، مهران افشاری، تهران، چشمه.
قیصری، داود بن محمود (1386). شرح فصوص الحکم، به کوشش سید جلال الدین آشتیانی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
مایر، فریتس (1378). ابوسعید ابوالخیر: حقیقت و افسانه، ترجمۀ مهرآفاق بایبوردی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
محمدبن منوّر (1366). اسرارالتوحید فی مقامات الشیخ ابو سعید، چاپ محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: انتشارات آگاه.
موحد، صمد (1374). سرچشمههای حکمت اشراق: نگاهی به منابع فکری شیخ اشراق شهابالدین سهروردی، تهران، انتشارات فراروان.
مولوی، جلالالدین محمدبن محمد، [بیتا]. مثنوی معنوی، چاپ رینولد آلن نیکلسون، تهران، مؤسسۀ مطبوعاتی علی اکبر علمی.
نجمالدین کبری، احمد بن عمر (1993). فوائح الجمال و فواتح الجلال، دراسه و تحقیق یوسف زیدان، کویت، دارسعاد الصباح.
نراقی، محمد مهدی ( 1387ق/1967). جامع السعادات، چاپ سید محمد کلانتر، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.
نراقی، احمد بن محمد مهدی (1371). معراج السعادة، [تهران]، هما.
نسفی، عزیزالدین بن محمد (1962/1341). مجموعه رسائل مشهور به کتاب الانسان الکامل، تصحیح و مقدمۀ ماریژان موله، تهران، انستیتو ایران و فرانسه.
نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (1369). اخلاق ناصری، چاپ مجتبی مینوی، علیرضا حیدری، تهران، انتشارات خوارزمی.
نظامی، الیاس بن یوسف (1388). شرفنامه، چاپ سعید حمیدیان، تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران، نشر قطره.
نفیسی، علی اکبر (1343). فرهنگ نفیسی، [تهران]: انتشارات خیام.
نفیسی، سعید (1343). سرچشمههای تصوف در ایران، تهران. بیجا.
نوربخش، جواد (1366). فرهنگ نوربخش، اصطلاحات تصوف، تهران، انتشارات خانقاه نعمتاللهی.
هجویری، علی بن عثمان (1383). کشف المحجوب، مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمود عابدی، تهران، سروش.
هفت لشکر (طومار جامع نقالان)، از کیومرث تا بهمن (1377). مقدمه و تصحیح و توضیح مهران افشاری و مهدی مداینی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
یشتها (1356). گزارش ابراهیم پورداود، به کوشش بهرام فرهوشی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
References
Abu Mansur Isfahani (1987). “Nahj al-Khas”, Islamic Research, Nos. 5 and 6, Fall and Winter.
Al-Ajam, Rafiq (1999). Encyclopedia of Islamic Sufism Terms, Lebanon, Maktaba Lebanon Publishers.
Amin Dehghan, Masoumeh (2004). “Comparing the Enlightened Person in Shahnameh with the Guardian in Mathnavi”, Collection of Comparative Mysticism 1, Tehran: Haghighat Publications.
Ansari, Abdullah bin Muhammad (1962). Manazil al-Sa’irin, research by Al-S. de Logie de Burki al-Dominique, Cairo: French Institute of Scientific Publishing.
Ansari, Abdullah bin Muhammad (1983). Tabaqat al-Sufiya, confrontation and correction by Mohammad Sarwar Molaei, Tehran: Tous Publications.
Arjani, Faramarz ibn Khodadad (1965). Samak Ayyar, introduction and correction by Parviz Natel Khanlari, Tehran, University of Tehran, Iran Foundation Publications.
Attar, Mohammad Ibn Ibrahim (2004). Mantiq al-Tayr, introduction, corrections and comments by Mohammad Reza Shafi’i Kadkani, Tehran, Sokhan.
Attar, Muhammad ibn Ibrahim (1378), Tazkirat al-Awliya, correction, explanations and indexes by Muhammad Istālāmi, Tehran, Zavar Publications.
Ayn al-Qudāt Hamadānī, Abdullah ibn Muhammad [1341?]. Preparations, Afif Asīran Publishing House, Tehran, Manouchehri Library.
Bahar, Mehrdad (1997). From Myth to History, compiled and edited by Abolghasem Esmailpour, Tehran, Cheshme Publications.
Bukhari, Salah bin Mubarak (2004). Anis al-Talibin and Iddah al-Salikin, introduction, correction, annotations and additions by Khalil Ibrahim Sarioghli and Tawfiq H. Sobhani, Tehran: Association of Cultural Works and Honors.
Dehkhoda, Ali Akbar (1998). Dictionary, under the supervision of Muhammad Moin and Seyyed Ja’far Shahidi, Tehran, Tehran University Publications.
Esfarayni, Abd al-Rahman ibn Muhammad (1979). Kashif al-Asrar, with answers to some questions [and] treatises on the method of conduct and seclusion, edited by Herman Landlet, Tehran, Institute of Islamic Studies, McGill University and University of Tehran.
Farahīdī, Abu Abd al-Rahman al-Khalil ibn Ahmad (1405). Kitāb al-Ayn, published by Mahdi Mahzūmi and Ebrahim Samraʿī, Qom, Dar al-Hijrah.
Ferdowsi, Abul-Qāsim (1389). Shahnameh, edited by Jalal Khaleghi Moghaddam, Tehran, Da’ir al-Ma’ārif al-Islāmi.
Firuz Shahnameh, a sequel to Darabnameh based on the narration of Mohammad Beighami (2009), edited by Iraj Afshar, Mehran Afshari, Tehran, Cheshme.
Hafez, Shams al-Din Muhammad (1996). Divan Hafez, Ghazals, edited and explained by Parviz Natel Khanlari, Tehran, Al-Khwarizmi Publications.
Harith Mohasibi [Bita]. Al-Ra’aya’ Al-Dhuqqub Allah, published by Abdul Qadir Ahmad Attar, Beirut, Dar Al-Kutub Al-Ilamiyah.
Ibn Arabi [beta]. Al-Futuhat al-Makkiyyah, Beirut: Dar Sadr.
Ibn Manzur (1992/1412). Lisan al-Arab, Ali Shiri Publication, Beirut: Dar al-Ahya al-Turaht al-Arabi.
Ibn Miskawayh, [beta]. Tahdhib al-Akhlaq wa tathir al-Iraq, Beirut: Manshurat Daram Kitab al-Hayyah.
Izz al-Din Kashani, Mahmoud ibn Ali (1382). Misbah al-Hidayyah and Miftah al-Kifayyah, introduction, corrections and explanations by Effat Karbasi and Mohammad Reza Barzegar Khaleghi, Tehran, Zavar Publications.
Jami, Abd al-Rahman ibn Ahmad (1987). Nafhat al-Ans min Hazrat al-Quds, Edited and Commented by Mahmoud Abedi, Tehran, Sokhan.
Jami, Abd al-Rahman ibn Ahmad (1999). Masnavi Haft-Urang, Introduction by Alakhan Afsahzad, Researched and Corrected by Jabalqa Dad-Ali Shah Asghar Janfada, Khazaharrari, Hossein Ahmad Tarbiat, Vol. 1, Tehran, Miras Maktoob Publishing House.
Jili, Abd al-Karim ibn Ibrahim (1970/1991). Al-Insan Al-Kamil, Cairo, Mustafa Al-Babi Al-Halabi and Sons Publishing Company.
Johari, Ismail ibn Hammad (1968). Al-Sahah: Taj al-Lagha wa al-Sahah al-Arabiya; Researched by Ahmad Abd al-Ghafur Attar, Vol. 4, Tehran, Amiri Publications.
Mayer, Fritz (2000). Abu Saeed Abu al-Khair: Truth and Fiction, translated by Mehrafaq Baybordi, Tehran
Orujnia, Parvaneh (2013). “Avicenna: Sufism and the Confrontation of the Sufis”, Ibn Sina Pazhoohi (a collection of articles introducing the views, circumstances and works of Ibn Sina), edited by Fatemeh Fana, Tehran, Khaneh Ketab.
Orujnia, Parvaneh (2014). “Chivalry and Courage: Distinction and Similarity”, Book of the Month of Philosophy, Year 7, No. 79, Farvardin.
Orujnia, Parvaneh, Pat, Fariba (2015). “The Relationship of Ancient Iranian Wisdom with the Moral System of Chivalry”, Scientific Research Quarterly of Islamic Mysticism, No. 46, Winter.
Qaysari, Davud bin Mahmoud (2007). Sharh Fusous al-Hakam, edited by Seyyed Jalal al-Din Ashtiani, Tehran, Scientific and Cultural Publishing Company.
Qushayri, Abdul-Karim ibn Hawazin (1408/1988), Al-Risa’ al-Qushayriyyah, researched by Ma’rūf Zurīq and Ali Abd al-Hamid Baltahī, Beirut, Dar al-Khair.
Saadi, Mosleh al-Din ibn Abdullah (1970). Bustan Saadi-nameh, edited and explained by Gholam Hossein Yusuf, Tehran, Khajeh Saadi Printing House.
Saadi, Mosleh al-Din ibn Abdullah (1982). Ghazals of Saadi, published by Habib Yaghmaei, Tehran, Institute for Cultural Studies and Research.
Saadi, Mosleh al-Din ibn Abdullah (1989). Golestan, edited and explained by Gholam Hossein Yusuf, Tehran, Kharazmi Publications.
Saeb, Mohammad Ali (1364). Diwan Saeb Tabrizi, published by Mohammad Ghahraman, Tehran, Scientific and Cultural Publishing Company.
Sahlghi, Mohammad ibn Ali (1985). Al-Nour (Light Office), translated by Mohammad Reza Shafii Kadkani, Tehran, Sokhan.
Salmi, Mohammad ibn Hussein (1986). Tabaqat al-Sufiyyah, edited by Nur al-Din Sharibeh, Aleppo, Dar al-Kitab al-Nafis.
Sarwatian, Behrouz (1971). A study of the Far in Ferdowsi's Shahnameh, Tabriz, Tabriz University.
Sharqawi, Hassan (1992). Dictionary of Sufi Words, Cairo, Mukhtar Institute.
Shirazi, Mohammad Masoom (1339-1345). Methods of Truth, published by Mohammad Jafar Mahjoub, Tehran, Barani Publications.
Siraj Tusi, Abdullah ibn Ali (1914). Kitab Al-Lum’ fi Al-Tasuf, published and edited by Reynold Allen Nicholson, Leiden, Braille.
Sirjani, Abul-Hasan Ali ibn Hassan (1390). Al-Bayyah and Al-Sawad, edited and researched by Mohsen Pourmukhtar, Tehran, Research Institute for Iranian Philosophy and Azad University of Berlin.
Suhrawardi, Shahab al-Din Yahya (1981). Collection of Sheikh Ishraq's Works, published by Henry Corbin, Tehran, Institute for Humanities and Cultural Studies.
Tirmidhi, Muhammad ibn Ali [beta]. Kitab Khatm al-Awliya, published by Uthman Ismail Yahya, Beirut, Al-Mutabah al-Kathuliliyya.
Zawi, Tahir Ahmad (1979/1399). Arrangement of the Al-Qamous Al-Muhit on the Path of the Illuminated Lamp and the Foundation of Eloquence, Beirut.
)